اظهارات محمدجواد ظریف درباره نقش مذاکره مائو با آمریکا در تبدیل چین به ابرقدرت، این پرسش را مطرح کرده که آیا صعود پکن محصول دیپلماسی بود یا قدرت نظامی، رقابت‌های جنگ سرد و اصلاحات اقتصادی؟

اظهارات محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه پیشین ایران، درباره نقش مذاکره با آمریکا در تبدیل چین به قدرت جهانی، با واکنش‌هایی همراه شده که بار دیگر تجربه تاریخی نزدیکی پکن و واشنگتن را در بستر رقابت‌های جنگ سرد و موازنه قدرت به کانون توجه آورده است.

ظریف با اشاره به تجربه چین در دوران مائو تسه‌تونگ گفته که «چینی‌ها از مائو تسه‌تونگ تجلیل می‌کنند، زیرا او با مذاکره با آمریکا زمینه تبدیل چین به یک ابرقدرت را فراهم کرد.»

این اظهارنظر، بار دیگر این پرسش را مطرح می‌کند که آیا گشایش روابط پکن و واشنگتن نتیجه ابتکار چین برای مذاکره بود یا تغییر موازنه قدرت و محاسبات راهبردی آمریکا، زمینه این چرخش تاریخی را فراهم کرد.

در اوایل دهه ۱۹۷۰، روابط دو کشور پس از سال‌ها خصومت وارد مرحله تازه‌ای شد. سفر هنری کیسینجر به پکن در سال ۱۹۷۱ و سفر ریچارد نیکسون، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، در سال ۱۹۷۲، از مهم‌ترین نقاط عطف این روند بود.

این نزدیکی در شرایطی شکل گرفت که چین در حال تقویت توان نظامی و هسته‌ای خود بود و آمریکا نیز درگیر جنگ ویتنام و رقابت راهبردی با اتحاد جماهیر شوروی بود.

چین در سال ۱۹۶۴ نخستین آزمایش هسته‌ای خود را انجام داده بود و در سال ۱۹۶۷ نیز به توانایی آزمایش بمب هیدروژنی دست یافت. از سوی دیگر، حمایت پکن از برخی جریان‌های سیاسی و نظامی در شرق آسیا، بخشی از رقابت گسترده‌تر این کشور با آمریکا در دوران جنگ سرد بود.

بنابراین، تحلیل نزدیکی دو کشور بدون در نظر گرفتن این تحولات، تصویری کامل از چرایی آغاز مذاکرات ارائه نمی‌دهد.

گفتنی است اصلاحات اقتصادی چین از سال ۱۹۷۸ و پس از دوران مائو آغاز شد که در رشد بلندمدت اقتصاد چین نقشی تعیین‌کننده داشت. این در حالی است که ظریف رشد چین را به چند سال قبل از فوت مائو یعنی حدودای 1970 ربط داده است.

از طرفی، نزدیکی دیپلماتیک دو کشور در دهه ۱۹۷۰، در بستر رقابت با شوروی و تغییر محاسبات واشنگتن شکل گرفت؛ درحالی‌که جهش اقتصادی چین عمدتاً با اصلاحات و سیاست درهای باز از سال ۱۹۷۸، پس از مرگ مائو، شتاب گرفت.

از این رو، استناد ظریف به تجربه چین برای دفاع از مذاکره با آمریکا، بدون تفکیک میان گشایش دیپلماتیک، موازنه قدرت و اصلاحات اقتصادی، تصویری ناقص از تاریخ را ارائه می‌دهد.

تجربه پکن بیش از آنکه اثبات کند مذاکره به‌تنهایی یک کشور را به قدرت جهانی تبدیل می‌کند، نشان می‌دهد دیپلماسی زمانی می‌تواند دستاوردی پایدار داشته باشد که با راهبرد بلندمدت و تقویت ظرفیت‌های ملی در کنار قدرت نظامی همراه شود.

گفتنی است ظریف به عنوان وزیر امور خارجه ایران در دهه گذشته تجربه برجام که حاصل چندین سال با طرف آمریکایی بود،‌ را نیز در کارنامه خود دارد.