وقوع جنگ در منطقه، علاوه بر زیرساخت‌های اقتصاد ۵۸۱ میلیارددلاری هوش مصنوعی در جهان، ثروت اعراب را که برای سرمایه‌گذاری در پروژه‌های هوش مصنوعی آمریکایی ضروری است، در معرض خطری جدی قرار می‌دهد.

فرهیختگان نوشت: هوش مصنوعی دیگر صرفاً یک فناوری تحول‌آفرین نیست؛ بلکه به یکی از موتورهای اصلی بازتوزیع ثروت در جهان و هم‌زمان، به مؤلفه‌ای تعیین‌کننده در معادلات امنیتی و ژئوپلیتیکی تبدیل شده است. ثروت ۳۰ نفر نخست فهرست میلیاردرهای فوربس در سال ۲۰۲۶ حدود 3.5 تریلیون دلار برآورد می‌شود؛ رقمی معادل تولید ناخالص داخلی ۵۰ تا ۶۰ کشور جهان. بخش عمده این ثروت نیز در اختیار صاحبان پلتفرم‌ها، تراشه‌ها و زیرساخت‌های محاسباتی است؛ یعنی بازیگرانی که نه‌تنها بر سرمایه، بلکه بر شریان‌های اصلی اقتصاد دیجیتال آینده تسلط دارند. درسوی‌دیگر، زیرساخت‌های همین اقتصاد دیجیتال، از مراکز داده و کابل‌های زیردریایی گرفته تا شبکه‌های پردازشی، به‌تدریج جایگاه خود را در معادلات جنگ و امنیت بازتعریف کرده‌اند.

تحولات جنگ اوکراین و غزه و حملات سال ۲۰۲۶ ایران به مراکز داده آمازون در امارات و بحرین نشان می‌دهند که این زیرساخت‌ها هم‌زمان می‌توانند اهدافی آسیب‌پذیر و دارایی‌هایی راهبردی باشند. قرار گرفتن منافع و زیرساخت‌های شرکت‌های بزرگ فناوری در معرض تهدید، پای بازیگران اقتصادی جدیدی را به محاسبات امنیتی باز می‌کند و می‌تواند با افزایش هزینه‌های سیاسی و اقتصادی حمله، نوعی بازدارندگی مبتنی بر وابستگی متقابل دیجیتال ایجاد کند. برای ایران پیامد این تحول روشن است: جغرافیای دیجیتال منطقه دیگر صرفاً مسئله‌ای فنی یا اقتصادی نیست؛ بلکه به بخشی از معماری قدرت، امنیت و بازدارندگی در خاورمیانه تبدیل شده است. در چنین شرایطی، شناخت و مدیریت موقعیت ایران در شبکه منطقه‌ای زیرساخت‌های دیجیتال، اهمیتی فراتر از توسعه فناوری پیدا می‌کند و مستقیماً با منافع و امنیت ملی گره می‌خورد.

تمرکز ثروت در دستان غول‌های هوش مصنوعی

بر اساس فهرست میلیاردر‌های فوربس در سال ۲۰۲۶، تعداد میلیاردر‌های جهان به ۳۴۲۸ نفر رسیده و مجموع ثروت آن‌ها حدود 20.1 تریلیون دلار برآورد می‌شود. در این میان، ثروت ۳۰ نفر نخست این فهرست حدود 3.5 تریلیون دلار است؛ رقمی معادل تولید ناخالص داخلی ۵۰ تا ۶۰ کشور کوچک و متوسط جهان. نکته قابل‌توجه، سهم بالای فعالان حوزه فناوری و هوش مصنوعی در صدر این فهرست است. ایلان ماسک با ثروتی حدود ۸۳۹ میلیارد دلار در جایگاه نخست قرار دارد. پس از او لری پیج و سرگئی برین، بنیان‌گذاران گوگل، جف بزوس، مالک آمازون، مارک زاکربرگ، مدیرعامل متا و لری الیسون، بنیان‌گذار اوراکل از چهره‌های اصلی این فهرست هستند. جنسن هوانگ، مدیرعامل انویدیا نیز با ثروتی حدود ۱۵۴ میلیارد دلار در جمع ۱۰ نفر نخست قرار دارد.

این ترکیب نشان می‌دهد که کانون انباشت ثروت جهانی به‌سرعت در حال انتقال به سمت شرکت‌هایی است که مالک پلتفرم‌ها، داده‌ها، تراشه‌ها و زیرساخت‌های محاسباتی‌اند. بر اساس آمار فوربس، دست‌کم ۸۶ میلیاردر حوزه هوش مصنوعی با مجموع ثروتی حدود 2.9 تریلیون دلار در فهرست سال ۲۰۲۶ حضور دارند که ۴۵ نفر از آن‌ها طی یک سال گذشته برای نخستین بار وارد باشگاه میلیاردر‌ها شده‌اند. حالا هوش مصنوعی صرفاً یک فناوری جدید نیست؛ بلکه به یکی از موتور‌های اصلی بازتوزیع ثروت و شکل‌دهی به نظم جدید سرمایه‌داری جهانی تبدیل شده است.

هوش مصنوعی؛ میدان رقابت چین و آمریکا

تا همین چندسال پیش، وقتی صحبت از غول‌های فناوری و ثروت‌های حاصل از نوآوری به میان می‌آمد، نام شرکت‌های آمریکایی و بنیان‌گذاران آنها بیش از هر چیز به ذهن می‌رسید؛ از گوگل و مایکروسافت گرفته تا انویدیا و شرکت‌های فعال در سیلیکون‌ولی. اما حالا نگاهی به فهرست ثروتمندترین افراد چین نشان می‌دهد در سوی دیگر این رقابت نیز اتفاقات مهمی در جریان است؛ اتفاقاتی که هوش مصنوعی نقش پررنگی در آن دارد. در فهرست ثروتمندان چین در سال ۲۰۲۶، نام چندچهره آشنا در صنعت فناوری به چشم می‌خورد. ژانگ ییمینگ، بنیان‌گذار بایت‌دنس، شرکت مادر تیک‌تاک، با ثروتی نزدیک به ۱۰۰ میلیارد دلار در صدر این فهرست ایستاده است. لیانگ و تفنگ، بنیان‌گذار دیپ‌سیک، با حدود 42 میلیارد دلار در جایگاه هفتم قرار دارد و چن تیانشی، فعال حوزه طراحی تراشه‌های هوش مصنوعی نیز با ثروتی معادل ۳۰.۵ میلیارد دلار رتبه دهم را به خود اختصاص داده است.

کنار هم قرارگرفتن این نام‌ها تصادفی نیست. هرکدام در بخشی از صنعتی فعالیت می‌کنند که حالا به یکی از مهم‌ترین میدان‌های رقابت اقتصادی جهان تبدیل شده است؛ یکی پلتفرم‌های دیجیتال و خدمات هوشمند را توسعه می‌دهد، دیگری سراغ ساخت مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی رفته و آن یکی در حال طراحی تراشه‌هایی است که پردازش این فناوری به آنها وابسته است. به‌این‌ترتیب، چین فقط به دنبال ساخت یک ابزار هوشمند نیست؛ بلکه می‌خواهد از بخش‌های مختلف این صنعت سهمی در اقتصاد آینده داشته باشد.

شاید دیپ‌سیک روشن‌ترین نمونه از این تغییر باشد. زمانی که این شرکت چینی مدل هوش مصنوعی R1 را معرفی کرد، توجه بسیاری از فعالان فناوری در جهان به آن جلب شد. دلیل این توجه فقط عملکرد مدل نبود؛ بلکه دیپ‌سیک این پرسش را مطرح کرد که آیا برای رقابت با بزرگ‌ترین شرکت‌های هوش مصنوعی جهان، حتماً باید به همان اندازه سرمایه‌گذاری کرد و به پیشرفته‌ترین زیرساخت‌ها دسترسی داشت؟ این اتفاق به‌ویژه برای چین اهمیت داشت؛ کشوری که در سال‌های اخیر با محدودیت‌های آمریکا در دسترسی به برخی تراشه‌های پیشرفته روبه‌رو بوده است.

بخشی از این پیشرفت را باید در مسیری جست‌وجو کرد که چین طی سال‌های گذشته در پیش گرفته است؛ سرمایه‌گذاری در فناوری‌های راهبردی، تلاش برای کاهش وابستگی به واردات فناوری و استفاده از ظرفیت بازار داخلی بزرگ برای توسعه و تجاری‌سازی محصولات جدید. در چنین شرایطی، شرکت‌های چینی این فرصت را یافته‌اند که از مرحله توسعه فناوری عبور کنند و آن را به کسب‌وکارهایی بزرگ و ثروت‌های قابل‌توجه تبدیل کنند. از این منظر، فهرست ثروتمندان چین فقط فهرستی از دارایی چند کارآفرین موفق نیست، بلکه تصویری از تغییر مسیر خلق ثروت در این کشور است. مسیری که در آن، هوش مصنوعی به‌تدریج از یک فناوری نوظهور به یکی از منابع مهم قدرت اقتصادی تبدیل می‌شود. شاید هنوز برای اعلام برنده نهایی رقابت چین و آمریکا زود باشد، اما یک نکته روشن است؛ چین تصمیم گرفته در اقتصاد آینده سهمی فراتر از یک مصرف‌کننده فناوری داشته باشد.

  رقابت هوش مصنوعی آمریکا و چین و آزمون میدانی منطقه‌ای

در ادبیات تحلیل فناوری، اکنون تقریباً اجماع وجود دارد که رقابت اصلی هوش مصنوعی میان آمریکا و چین جریان دارد و سایر بازیگران یعنی اروپا، ژاپن، کره جنوبی و اقتصادهای نوظهور در جایگاه پیروان یا مکمل‌ها قرار می‌گیرند، نه رقبای اصلی. گزارش «شاخص جهانی نوآوری فناوری شرکت‌های هوش مصنوعی ۲۰۲۶» نشان می‌دهد ۵۱ شرکت از ۱۰۰ شرکت برتر هوش مصنوعی جهان در چین و ۳۷ شرکت در آمریکا مستقرند، یعنی این دو کشور با هم ۸۸ درصد از شرکت‌های پیشرو را در اختیار دارند و ساختاری «دو هسته‌ای» پدید آورده‌اند که اروپا در آن نقشی ثانویه دارد و سایر مناطق تنها شکاف‌ها را پر می‌کنند.

این دوقطبی بودن، در الگوی سرمایه‌گذاری نیز به شکلی چشمگیر نمود یافته است. بر پایه گزارش AI Index 2026 دانشگاه استنفورد، سرمایه‌گذاری خصوصی آمریکا در هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۵ به 286 میلیارد دلار رسید، درحالی‌که این رقم برای چین تنها ۱۲.۴ میلیارد دلار بود؛ نسبتی بیش از 23 به یک. اما نکته مهم آن است که این شکاف سرمایه‌گذاری، در کیفیت مدل‌ها بازتاب نیافته فاصله بهترین مدل آمریکایی و بهترین مدل چینی در مارس ۲۰۲۶ به ۲.۷ درصد کاهش یافت، درحالی‌که این فاصله در سال ۲۰۲۳ بیش از 30 درصد بود. اریک اشمیت، مدیرعامل پیشین گوگل در اکتبر ۲۰۲۶ اعلام کرد چین فاصله خود با آمریکا را به حدود 6ماه کاهش داده و در هزینه مدل و سرعت استقرار کاربردها مزیت دارد.
تفاوت مسیر دو کشور را نیز باید در نظر گرفت. آمریکا بر مدل‌های بزرگ، توان محاسباتی عظیم و پژوهش مرزی تمرکز دارد و در تراشه‌های پیشرفته و زیست‌بوم مدل‌های بنیادین پیشتاز است. چین اما بر کاربرد در اقتصاد واقعی، تولید صنعتی و سرعت گسترش تأکید دارد نزدیک به 70 درصد از ثبت اختراع‌های هوش مصنوعی جهان و نصب صنعتی ربات‌ها به‌مراتب بیشتر از آمریکا. مایکل اسپنس، برنده نوبل اقتصاد می‌گوید تفاوت عملکردی دو کشور «تقریباً غیرقابل‌اندازه‌گیری» شده و هر شکافی که وجود داشت، چین آن را پر کرده است. به این معنا، رقابت آمریکا و چین نه رقابتی ساده بر سر یک فناوری، بلکه رقابت دو الگوی توسعه است؛ یکی مبتنی بر سرمایه و مرزهای فناورانه و دیگری مبتنی بر کاربرد و مقیاس.

  میدانی که هوش مصنوعی را آزمود

اگر رقابت آمریکا و چین در سطح جهانی جریان دارد، منطقه خاورمیانه در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ به آزمایشگاه واقعی کاربرد نظامی این فناوری تبدیل شد. دو جنگ 12 ‌و 40 روزه اسرائیل و آمریکا علیه ایران نشان دادند هوش مصنوعی از یک وعده آینده‌نگر به ابزاری عملیاتی در میدان نبرد بدل شده است.

پژوهش‌های دانشگاهی نشان می‌دهند در این جنگ، اسرائیل از طریق پهپادهای هدایت‌شده با هوش مصنوعی به بخش‌های نظامی ایران حمله و بخش‌هایی از زیرساخت سایبری ایران را مختل کرده است. مجمع جهانی اقتصاد نیز این جنگ را نمونه‌ای از «جنگ سایبری نامتقارن» توصیف کرد که در آن هوش مصنوعی توانایی‌های تهاجمی را تقویت می‌کند و بازیگران کم‌منبع را قادر می‌سازد شکاف‌های سامانه‌های غیرنظامی را هدف بگیرند. در بعد اطلاعاتی، از محتوای جعلی تولیدشده با هوش مصنوعی برای هدایت افکار عمومی بهره برده شد؛ پدیده‌ای که مرز میان جنگ فیزیکی و جنگ روایت‌ها را محو کرد.

بنابر گزارش‌ها، درحالی‌که در تهاجم ۲۰۰۳ به عراق حدود دو هزار افسر اطلاعاتی برای شناسایی اهداف زمینی به کار گرفته شده بودند، در جنگ ایران این تعداد به حدود 20 نفر کاهش یافت. کاهشی که مستقیماً به خودکارسازی تحلیل داده با هوش مصنوعی نسبت‌داده‌شده است. یک مقام فرانسوی این سیستم را «اوبر جنگ» توصیف کرد که در چند ثانیه فهرست اهداف را با فهرست قابلیت‌های تهاجمی تطبیق می‌دهد و «زنجیره کشتار» را به‌شدت کوتاه می‌کند.

آسیب‌پذیری اکوسیستم جهانی هوش مصنوعی در خلیج‌فارس

رقابت جهانی در حوزه هوش مصنوعی صرفاً به طراحی مدل‌های پیشرفته و توسعه نرم‌افزار محدود نمی‌شود. در پس این فناوری، شبکه‌ای از سرمایه، انرژی، تراشه و مراکز داده قرار دارد؛ زیرساخت‌هایی که کشورهای حاشیه خلیج‌فارس می‌کوشند با اتکا به توان مالی و منابع انرژی خود، سهم بیشتری از میزبانی آن را به دست آورند. هوش مصنوعی در نگاه نخست محصول الگوریتم‌ها و مدل‌هایی به نظر می‌رسد که شرکت‌های فناوری توسعه می‌دهند، اما در واقعیت، گسترش این فناوری به زیرساختی پرهزینه و انرژی‌بر وابسته است. آموزش مدل‌های بزرگ و اجرای گسترده آن‌ها نیازمند تراشه‌های پیشرفته، مراکز داده، شبکه‌های ارتباطی و برق پایدار است. همین نیازها سبب شده جغرافیای رقابت هوش مصنوعی از مراکز سنتی فناوری در آمریکا و شرق آسیا فراتر رود و کشورهای خلیج‌فارس نیز برای ایفای نقشی پررنگ‌تر در این صنعت به میدان بیایند.

زیرساخت‌های هوش مصنوعی آمریکا در تیررس ایران 

نکته شایان توجه در این میان آن است که وقوع جنگ در منطقه، علاوه بر زیرساخت‌های اقتصاد ۵۸۱ میلیارددلاری هوش مصنوعی در جهان، ثروت اعراب را که برای سرمایه‌گذاری در پروژه‌های هوش مصنوعی آمریکایی ضروری است، در معرض خطری جدی قرار می‌دهد. ایران پیش‌تر نیز ثابت کرده در صورت تداوم ناآرامی‌ها در خلیج‌فارس در بلندمدت، از آسیب‌رساندن به زیرساخت‌های هوش مصنوعی مستقر در کشورهای عربی حاشیه خلیج‌فارس چشم‌پوشی نخواهد کرد و بعید نیست اخبار حملات مجدد ایران به مراکز داده‌ای نظیر مرکز داده شرکت آمازون (AWS) در امارات به تیتر اخبار تبدیل شود. ایران همچنین یک مرکز داده در بحرین را با پهپاد هدف قرار داده بود. به گفته آمازون، این حملات خسارت سازه‌ای، اختلال در تأمین برق و آتش‌سوزی به دنبال داشت و عملیات اطفای حریق نیز به برخی تجهیزات خسارت ناشی از آب وارد کرد. در اول آوریل، اختلال ناشی از حمله‌ای دیگر به یکی از نواحی زیرساخت ابری بحرین گسترش یافت و در ۲۴ ژوئیه نیز نیروهای مسلح ایران از حمله دیگری به یک مرکز داده آمازون در بحرین خبر دادند.

سرانجام، آمازون در ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد امکان بازیابی داده‌ها و منابعی را ندارد که منحصراً در چند ناحیه آسیب‌دیده بحرین و یکی از سه ناحیه ابری امارات با شناسه mec1-az2 میزبانی می‌شدند. این اختلال‌ها برخی فعالیت‌های بانکی را نیز تحت‌تأثیر قرار داد. گزارش‌ها همچنین از اختصاص حدود ۱۵۰ میلیون دلار اعتبار خدماتی به مشتریان آسیب‌دیده AWS پس از حملات اولیه خبر دادند؛ رقمی که ارزش خسارت فیزیکی نیست. آمازون تاکنون برآورد عمومی و جامعی از ارزش دلاری تجهیزات تخریب‌شده منتشر نکرده است. مورد دیگر مؤسسه علوم وایزمن اسرائیل است که در جنگ 12 روزه ایران آن را با موشک‌های خود تخریب کرد، موسسه‌ای که یکی از مهم‌ترین مراکز تحقیقات علمی و فناوری اسرائیل بوده و در حوزه‌هایی از جمله هوش مصنوعی، علوم رایانه، فیزیک، زیست‌فناوری، پزشکی و توسعه مواد پیشرفته فعالیت می‌کند.