عضو خبرگان رهبري گفت: ابتدا بايد اين مسأله روشن شود که آيا دين را براي دنيا مي‌خواهيم يا دنيا را براي دين؟ اگر دين را براي دنيا بخواهيم، هر کجا دين با ماديات تزاحم پيدا کرد، کنار نهاده مي‌شود. درحالي که اگر در مسيري که حرکت مي‌کنيم، در زمينه علمي، اقتصادي، سياسي و... رشدي حاصل شود که ما را به کمال الهي خود نزديک مي‌کند، اين پيشرفت خواهد بود؛ اما اگر ما را از کمال معنوي و قرب به خدا دور کند، اصلا پيشرفت نيست.

رئيس مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره) در نهمين همايش کشوري الزامات فرهنگي پيشرفت با اشاره به موضوع اين همايش اظهار داشت: محور بحث، پيشرفت است، و در واقع مفروض اين است که پيشرفت الزاماتي در جنبه‌هاي مختلفي دارد که يکي از آن جنبه‌ها، الزامات فرهنگي پيشرفت است.

آيت‌الله مصباح يزدي با بيان تعريفي از پيشرفت اظهار داشت: وقتي انسان (يا جامعه) هدفي داشته باشد، و براي رسيدن به آن هدف در حال حرکت باشد، پيشرفت به اين معناست که فاصله فعلي با مقصد، کمتر از قبل شده است؛ گاهي به افزايش شتاب حرکت به سوي هدف نسبت به شتاب آن در گذشته، پيشرفت گفته مي‌شود؛ و گاهي نيز پيشرفت با مقايسه دو جامعه با يکديگر تعيين مي‌شود که تقسيم کشور‌ها به پيشرفته و غير پيشرفته بر اساس همين معيار انجام مي‌شود.

وي با بيان اين‌که در مجموع، تعبير پيشرفت در جايي به‌کار مي‌رود که هدفي وجود داشته باشد، و راهي نيز براي رسيدن به آن در نظر گرفته شود، خاطر نشان کرد: در عين حالي که مفهوم پيشرفت مشخص است، در عمل نه تنها جوامع مختلف در تعيين مصداق پيشرفت با هم اختلاف دارند، بلکه حتي در درون کشور ما نيز، در خصوص اين‌که در حال پيشرفتيم، عقب‌گرد کرده‌ايم، يا درجا زده‌ايم، نظر‌هاي مختلفي وجود دارد.

آيت‌الله مصباح در پاسخ به اين سئوال که چرا نظر افراد در خصوص اين‌که آيا کشور تا کنون يا در برخي دوره‌ها پيشرفت کرده يا عقب‌گرد داشته است، ادامه داد: دليل عمده اين اختلاف نظر‌ها تفاوت در اهداف‌ است.

عضو خبرگان رهبري ، با بيان اين‌که يک نگاه دربارة پيشرفت اين است که افزايش ثروت ملي، افزايش کار مفيد، دستيابي به تکنولوژي‌هاي برتر، ساخت داروهايي که وارداتي بوده است در داخل کشور، و نظاير اين‌ها مصاديق پيشرفت هستند.

وي ادامه داد: به عنوان مثال، در همه دنيا رشد در آمد ملي شاخص پيشرفت اقتصادي به شمار مي‌رود، و براي اندازه‌گيري پيشرفت اقتصادي نيز مجموع درآمد ملي جامعه را در نظر مي‌گيرند؛ بنابراين اگر حتي درآمد و رفاه نيمي از جمعيت کمتر شده باشد، اما سرمايه داران درآمدي چند برابر پيدا کرده باشند، باز هم از نظر اقتصادي پيشرفت محسوب مي‌شود، و علت اعتراضات اخير مردم در آمريکا و ديگر کشورهاي غربي مانند آلمان (که قطب اقتصادي اروپا است)، همين مسأله است.

عضو خبرگان رهبري خاطر نشان کرد: اين‌که مقام معظم رهبري عدالت را به پيشرفت ضميمه کردند، به همين خاطر بود، چرا که پيشرفتي براي ما مطلوب است که همگاني باشد؛ نه اين‌که درآمد عده‌اي سرمايه‌دار به صورت تصاعدي بالا رفته، عده‌اي ضعيف‌تر شوند.

وي با بيان اين‌که تقريبا اغلب مردم افزايش منافع و ثروت، دستيابي به تکنولوژي و قدرت، و مانند آنها را پيشرفت تلقي مي‌کنند، و حتي موفقيت‌هاي علمي نيز از آن‌جا که وسيله‌اي براي کسب منافع بيشتر مادي است پيشرفت تلقي مي‌شود، اين سؤال را مطرح ساخت که آيا هدف دين مقدس اسلام نيز چنين پيشرفتي با چنين مشخصاتي است؟

اين استاد فلسفه و تفسير قرآن کريم در پاسخ به سئوال فوق به نگاه‌هاي مختلف افراد به دين اشاره کرد و گفت: در گذشته بسياري از سخنرانان وقتي از تشکيل نظام اسلامي سخن مي‌گفتند، از آثار دنيوي اجراي احکام اسلامي در جامعه، از جمله کم شدن جرم و جنايت، بهبود وضعيت معيشت، امنيت بيشتر و نظاير آن ياد مي‌کردند که تحليل اين سخن بدان معناست که هدف اصلي، زندگي خوب و راحت و با امنيت است، و اسلام هم وسيله‌اي براي تأمين آن‌هاست، و اگر اسلام را مي‌خواهيم در واقع براي اين است ‌که دنياي ما خوب شود!

وي ادامه داد: البته شکي در اين نيست که اجراي احکام دين، اين آثار و برکات دنيوي را هم دارد، و مثلا صله رحم براي طول عمر، فلان نماز و دعا براي وسعت رزق، و فلان عمل مستحبي براي فلان اثر دنيوي مفيد است؛ اما اين‌که نگاه به دين و تلاش براي اجراي دين در جامعه با هدف تحصيل زندگي دنيوي بهتر باشد، با مباني اسلام سازگار نيست.

آيت‌الله مصباح يزدي خاطر نشان کرد: نگاه ديگري نيز وجود دارد که بر اساس آن، کمال انسان، هدف است و اين هدف، بدون اجراي دين محقق نمي‌شود. در اين ديدگاه، اثرات مطلوب دنيايي اجراي احکام ديني نيز در واقع مقدمه‌اي براي عمل بهتر به دين، تقرب به خداوند متعال، و رسيدن به کمال انسانيت است؛ به عبارت ديگر دنيا وسيله‌اي است براي تقرب به خدا، نه اين‌که خودش هدف باشد. بر اساس اين نگاه، تشکيل نظام اسلامي نيز براي اين است که زمينه را براي ظهور حضرت مهدي (عج) فراهم کند تا مردم بيشتري در ساية آن حکومت و اجراي احکام ديني به کمال انساني دست يابند.

اين استاد اخلاق حوزه علميه قم با اشاره به اين‌که اين دو نظر در عين حالي که ظاهرا داراي يک محتوا هستند، اما دو سمت و جهت مخالف دارند، ادامه داد: يکي از آنها آثار دنيوي اجراي احکام اسلامي را هدف دانسته، ولي ديگري آن را مقدمه و وسيله‌اي براي رسيدن به هدف اصلي مي‌داند که همانا تقرب به خدا و ترويج دين خدا بر روي زمين براي کمال انسان‌هاست؛ که در اين صورت، اگر دست‌يافتن به اين هدف مستلزم جهاد و سختي باشد،‌ بايد به آن اقدام نمود و بهاي آن را هم پرداخت.

وي در بخش ديگري از سخنانش گفت: عده‌اي معتقدند که مدرن شدن و رسيدن به يک جامعه نوين و پيشرفته (که بهترين نمونه آن را کشورهاي اروپايي مي‌دانند)، راهي جز همان راهي که غرب رفته ندارد، و مغالطه مي‌کنند و مي‌گويند: تمدن و فرهنگ ملازم يکديگر هستند و نمي‌توان تمدن پيشرفته را بدون فرهنگ آن داشت، و لذا براي تحقق پيشرفت، بايد فرهنگ غربي رواج پيدا کند؛ و البته براي بيان منظور خود از الفاظي زيبا مانند جهاني‌سازي استفاده مي‌کنند.

عضو خبرگان رهبري با بيان اين‌که گاهي اين سخنان از برخي از روشنفکران نيز از گوشه و کنار شنيده مي‌شود، افزود: حتي گاه چنين استدلال مي‌کنند که زماني غرب توانست به پيشرفت‌هاي امروزي دست يابد که زن‌ها به ميان جامعه آمده، در کارخانه‌ها و مزارع مشغول به کار شدند. لذا اگر تمدن و پيشرفت را مي‌خواهيد، چاره‌اي جز پذيرش فرهنگ آن‌ها نيست، و در مقابل، اگر اخلاق و ارزش‌هاي الهي و مانند آن برايتان اهميت دارد، بايد با همين وضع عقب‌مانده زندگي کنيد و دستيابي به جامعه مدرن ناممکن خواهد بود.

وي با بيان اين‌که نمونه‌هايي از پذيرفته شدن چنين طرز فکري در بسياري از مسئولان نيز وجود دارد که آثار آن در بيمارستان‌ها، دانشگاه‌ها، ادارات، و... نيز قابل مشاهده است، ادامه داد: لذا وقتي بحث تفکيک جنسيتي مطرح شد، چه سر و صداهايي که به راه انداختند؛ و حتي تعدادي از رؤساي دانشگاه‌ها عزل شدند، چرا که مي‌خواستند اين طرح را اجرا کنند! علت اين برخوردها آن است که چنين اعتقادي در بين مسئولان وجود دارد که بدون پذيرش فرهنگ غربي پيشرفت ممکن نيست،‌ و حتي نتيجه مطلوب ناشي از تفکيک جنسيتي براي ايجاد تمرکز فکري بيشتر دانشجويان را نيز نمي‌بينند.

رئيس مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره) ادامه داد: چنين تفکري به خاطر اين است که هر چند فلان مسئول دين اسلام را پذيرفته است، اما آن را وسيله‌اي براي رسيدن به دنيا مي‌داند؛ و لذا تا زماني که اين وسيله بتواند آن هدف را ميسر سازد به‌کار گرفته مي‌شود، اما اگر در جايي اسلام با امر مادي ديگري تزاحم پيدا کند، امر مادي مقدم مي‌شود.

وي با بيان مثال ديگري خاطر نشان کرد: همه علماي اسلام به مسأله ربا حساسيت داشته و دارند؛ اما امروز کار به جايي رسيده است که ربا در بانک‌ها به سي درصد مي‌رسد و حتي با افتخار در سطح شهر تبليغ مي‌شود که فلان بانک از همه بيشتر سود مي‌دهد!! يا بر وام‌هاي ربوي عنوان عقود شرعي گذارده مي‌شود، حال آن که چه بسيار کساني که وام را گرفته و معناي عقد شرعي را نفهميده اند! اين مسائل به خاطر همان تفکري است که اسلام وسيله‌اي است براي امور دنيوي.

عضو خبرگان رهبري افزود: اگر پيکان پيشرفت را به سمت خدا بدانيم، همه پيشرفت‌ها در اين جهت معنا مي‌يايد و اگر هدف ماديات باشد، منفعت دنيوي، ولو در سايه سازش با دشمنان به دست آيد، ارزشمند خواهد بود. لذا با وجود آن‌که دولتمردان دشمن ايران نيستند، اما سمت و سو و هدفشان متفاوت است، ‌و اسلام را هم براي رفاه، ثروت، صنعت و... مي‌خواهند.

وي با تأکيد دوباره بر اين‌که ثروت، علم، تکنولوژي و نظاير آن‌ها اگر در مسير سعادت و قرب خدا قرار گيرند، پيشرفت خواهند بود، ادامه داد: لذا ابتدا بايد اين مسأله – که منشأ اختلافات در خصوص پيشرفت است - روشن شود که آيا دين را براي دنيا مي‌خواهيم يا دنيا را براي دين؟ اگر دين را براي دنيا بخواهيم، هر کجا دين با ماديات تزاحم پيدا کرد، کنار نهاده مي‌شود؛ لذا به بهانه اين‌که پيشرفت کشور بدون ربا، امکان پذير نيست، يا پيشرفت علمي بدون اختلاط پسر و دختر ناممکن است، بانک‌هاي ما بر اساس ربا، و دانشگاه‌هاي ما به صورت مختلط اداره مي‌شوند، و نظر دين در اين زمينه به راحتي کنار گذارده مي‌شود!

وي با بيان برخي توجيهات اشتباه ادامه داد: اين‌که گفته مي‌شود، جوان‌ها را بايد درک کرد به چه معناست؟ زيرا خيلي از کساني که اين را مطرح مي‌کنند، محور اصلي را مسائل جنسي مي‌دانند و معتقدند بايد جوانان را با آزاد گذاشتن، درک کرد! و مسئله اصلي براي آنها اين است که در سايه بي‌بندوباري‌ها، رأي بيشتري بياورند و به هدف اصلي که همان ماديات و شکم خودشان است، برسند.

عضو جامعه مدرسين ادامه داد: اگر در مسيري که حرکت مي‌کنيم، در زمينه علمي، اقتصادي، سياسي و... رشدي حاصل شود که ما را به کمال الهي خود نزديک مي‌کند، اين پيشرفت خواهد بود؛ اما اگر ما را از کمال معنوي و قرب به خدا دور کند، اصلا پيشرفت نيست. لذا براي تعيين ميزان پيشرفت بايد مجموع پيشرفت‌هاي مادي و انساني حاصل را يکجا سنجيد و برآيند آن‌ها را به معيار پيشرفت دانست.

وي در پايان خاطرنشان کرد: براي پيشرفت، بايد هدف صحيح و انساني خود را بشناسيم، و به ارزش‌هايي دل ببنديم که ما را به آن هدف نزديک مي‌کند، و اين همان فرهنگ اسلامي است.

گفتني است نهمين همايش کشوري الزامات فرهنگي پيشرفت، 29 آبان ماه سال جاري در مجتمع ياوران مهدي (عج) در جمکران برگزار شد.